काठमाडौं । नेपालमा फोक्सो रोगका कारण हुने मृत्युदर विश्वकै उच्च भएको विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानले देखाएका छन् । दीर्घकालीन अवरोधक फोक्सोको रोग मुख्यत: वातावरणीय कारणले हुन्छ। तर गरिब एसियाली देशहरूमा धूमपान र खाना पकाउने घरभित्रको प्रदूषण प्रमुख कारण भएको प्रमाणित भएको छ। नेपालमा प्रदूषित फोहोर जलाउने, बायोमास इन्धनको प्रयोग र सडक यातायातसँग फोक्सो सम्बन्ध जोडिएको छ ।
यहाँ सीओपीडीका बिरामी निकै नै संख्यामा देखिएका छन् । प्रतिएक लाख जनसंख्यामा १८२.५ पुरानो फोक्सो रोगका कारण विश्वको सबैभन्दा उच्च उमेर समूहको मृत्युदर छ । क्रोनिक अब्सट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (सीओपीडी) हावा प्रवाहमा अवरोध र सास फेर्न समस्या निम्त्याउने रोगहरूको समूह हो। यसमा क्रोनिक ब्रोंकाइटिस र एम्फिसेमा जस्ता अवस्थाहरू समावेश छन् ।
गरिब एसियाली देशहरूको सन्दर्भमा, दीर्घकालीन अवरोधक ‘फुफ्फुसिय रोग’को मुख्य कारणहरू धूमपान, खाना पकाउने र तताउनेबाट भित्री वायु प्रदूषण र बाहिरी वायु प्रदूषण हुन् । वास्तवमा नेपालमा मृत्युदर बढी हुनुमा औषधिको कम पहुँच तथा चिकित्सा हस्तक्षेप देखिएको पनि अध्ययनले देखाएका छन् ।
अध्ययनअनुसार २०१९ मा राष्ट्रिय उमेर-मानकीकृत मृत्यु र असक्षमता समायोजित जीवन वर्षको दर १७८ देखि ३,३१८ प्रतिएक लाखसम्म थियो। डीएएलवाई एक समय-आधारित मापन हो,जसले जीवन गुमेका वर्षहरूलाई संयोजन गर्दछ। मानिसले जीवनमा केही गर्ने समय असक्षमता र खराब वातावरणका कारण गुमाएको छ। केही वर्षपहिले फोक्सोका बिरामीको सबैभन्दा बढी दर नेपालमा देखिएको थियो । यस्तै पपुवा न्युगिनी र त्यसपछि सोलोमन टापुमा देखिएको छ । सबैभन्दा कम दर बार्बाडोस, एन्टिगुवा र बारबुडा पेरुमा देखिएको थियो ।
अन्तर्राष्ट्रिय लेखकहरूले नेपालमा वायु प्रदूषणको कारण हुने सीओपीडीबाट हुने मृत्युदर सबैभन्दा बढी रहेको पत्ता लगाएका छन् । सीओपीडीबाट हुने मृत्युमध्ये २६ प्रतिशत यो जोखिम कारकको सम्पर्कबाट हुने गरेको छ। नेपालको द्रुत सहरीकरणसँगै, मोटर चालित सवारीको प्रयोग सन् १९९० मा करिब दुई लाख २४ हजारबाट बढेर २०१२ मा १३ लाख पुगेको थियो । देशले वायु प्रदूषकहरूलाई प्रभावकारी रूपमा नियमन गर्न र वायु गुणस्तर नियन्त्रण उपायहरू लागु गर्न असफल भएका कारणले सीओपीडीबाट हुने मृत्युदर बढी देखिएको विभिन्न अनुसन्धानले देखाएका छन् ।
'द बीएजे'मा प्रकाशित अध्ययनले १९९९० र २०१९का बीचमा २०४ देश र क्षेत्रबाट सीओपीडीसम्बन्धी तथ्यांकलाई हेरेको थियो । सन् २०१९मा सीओपीडी को २१२.3 मिलियन प्रचलित घटनाहरू विश्वव्यापी रूपमा रिपोर्ट गरिएको थियो, जसमा सीओपीडी ३.३ मिलियन मृत्यु देखिएको थियो । सीओपीडीको बोझ वृद्ध वयस्कहरूमा चरम सीमामा पुग्ने गरेको छ । भारतको कोलकाताको फोर्टिस अस्पतालका पल्मोनोलोजी निर्देशक सुस्मिता रोय चौधरी भन्छिन्,' सीओपीडीका समग्र घटनाहरू हिमशैलीको टुप्पो मात्र हुन सक्छ किनकि धेरैजसो बिरामीले पर्याप्त लक्षणहरू देखिएमा मात्र चिकित्सा सहायता खोज्छन् ।'
नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशहरूमा सीओपीडीविरुद्ध लड्न ४० वर्षभन्दा माथिका सबैका लागि वार्षिक अनिवार्य स्पाइरोमेट्री परीक्षण (फोक्सोले कति राम्रोसँग काम गरिरहेको छ) भनी मूल्यांकन गर्न प्रयोग गरिने सामान्य परीक्षण आवाश्यक भएको विज्ञ बताउँछन् । चिकित्सा हस्तक्षेपहरूको खर्च र जटिलतालाई ध्यानमा राख्दै गरिब एसियाली देशका लागि सबैभन्दा राम्रो आशा प्राथमिक रोकथाम हो ।
प्राथमिक रोकथामको अर्थ सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग घटाउनु र आन्तरिक शक्ति सबल बनाउने स्रोतहरूलाई सुरक्षित, कम प्रदूषित आधुनिक स्टोभहरूद्वारा प्रतिस्थापन गर्नु भएको विशेषज्ञहरु बताउँछन् । नेपालले आफ्नो धेरैजसो बिजुली सफा जलविद्युत् स्रोतबाट उत्पादन गरे पनि फोहोर र बायोमास जलाउने र सडक यातायातबाट हुने उच्च स्तरको वायु प्रदूषणबाट ग्रस्त छ । यसले सीओपीडीको उच्च बोझ बोक्न नेपालीहरु बाध्य छन् ।
सीओपीडी के हो ?
क्रोनिक अब्सट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (सीओपीडी) रोगहरूको यस्तो समूह हो, जसले वायु प्रवाह अवरोध र सास फेर्न समस्यालगायत निम्त्याउँछ । सीओपीडी मा एम्फिसेमा र क्रोनिक ब्रोंकाइटिस समावेश छ । सीओपीडी रोग भएका १६ मिलियन अमेरिकीहरूलाई सास फेर्न गाह्रो बनाएको तथ्यांक छ । लाखौं मानिसहरू सीओपीडीबाट पीडित छन्, तर निदान गरिएको छैन । यसको सही उपचार भइरहेको छैन। यद्यपि सीओपीडीको कुनै उपचार विधि छैन, तर पनि यो उपचार गर्न सकिन्छ ।
-साइदेव नेट
