काठमाडौं । छिमेकी देश भारतमा भिख मागेर खानेको समस्या विकराल छ । भारत जति धनी राष्ट्र हुँदैछ, उति नै भिख मागेर जीविकोपार्जन गर्नेहरु पनि बढेका छन् । भारत एक ठूलो कृषि प्रधान देश हो , यही देशमै घरबास नै नभएका लाखौं छन् ।
भारतमा भिख माग्नेहरुको समस्या गरिबी र बेरोजगारीको समस्यासँग जोडिएको छ । यस देशमा भिखारीको समस्या गम्भीर चिन्ताको सामाजिक समस्या भएको देखिएको छ। धेरै संख्यामा भिखारी हुनु भनेको उपलब्ध मानव श्रोतको उपयोग नगर्नु र समाजको विद्यमान स्रोतसाधनलाई तान्नु हो । यस्तै भीख माग्नु समाजको लागि समस्या हो।
दिल्ली स्कुल अफ सोशल वर्कले हालै गरेको सर्वेक्षणअनुसार भारतमा भिखारीहरूको संख्यामा अभूतपूर्व वृद्धि भएको छ। सन् १९९१ देखिको तथ्यांक हेर्ने हो भने भारतमा एक दशकको अवधिमा तिनीहरूको संख्या एक लाखले बढेको छ। दिल्लीमा लगभग ८० हजार भिखारीहरू छन् । मुम्बईमा ४ लाखको हाराहारी,कोलकातामा झण्डै १ लाख भिखारी भएको अनुमान छ । पुलिस रेकर्ड अनुसार बैंगलोरमा ७० हजारको हाराारीमा छन् । मानव कल्याण परिषद्को सन् २००५ को सर्वेअनुसार हैदरावादमा प्रत्येक ३५४ जनामा एक जना भिख माग्नमा संलग्न छन्।
भारतमा सडकको छेउ, ट्राफिक बत्ती र फ्लाईओभर मुनि धेरै भिखारी देखिने गर्छन् । कमजोर, अपांग र मानसिक रोगी बालबालिका, महिला र पुरुषहरू शारीरिक रुपमा सक्षम भएकासँग मिलेर बस्ने गर्छन् ।
पछिल्लो तथ्यांकअनुसार भारतमा हरेक चारमध्ये एकजना हरेक रात भोकै सुत्छन् । ७ करोड ८० लाख घरबारविहीन छन्। दिल्लीका ७१ प्रतिशतभन्दा बढीले गरिबीका करण भिख माग्नुपर्ने अवस्था आएको छ । ६६ प्रतिशतभन्दा बढी भिखारी सक्षम छन् । सर्वेक्षणले जीविकोपार्जनको रूपमा भीख माग्नेले अनौपचारिक श्रमलाई जित्ने देखाएको छ। भारतमा ९६ प्रतिशतको औसत दैनिक आम्दानी दैनिक ज्याला कमाउन सक्ने भन्दा ८० रुपैयाँ बढी छ। २७ प्रतिशत भिखारीले दिनमा औषत ७० देखि १४० रुपैयाँ खर्च गर्छन्।
मुम्बई धेरै भिखारीहरूको घर मानिन्छ। महाराष्ट्र सरकारका अनुसार उनीहरुको दैनिक ५० देखि सय रुपियाँसम्मको दैनिक आम्दानी हुने गर्छ । भारतीय एक सर्वेक्षणअनुसार लगभग २६ प्रतिशतले आफूखुसी भिख माग्ने काम रोजेको दाबी गरेका छन्। ८१ प्रतिशतले भिख माग्न कुनै समस्या नपर्ने दाबी गरेका छन् । केवल १५ प्रतिशतले जनता र प्रहरीबाट अपमान भएको गुनासो गरेका छन् । मुम्बईको सामाजिक विकास केन्द्रले सन् २००४ मा गरेको अनुसन्धानअनुसार अधिकांश भिखारीहरूले आफ्नो पेसालाइ लाभदायक र व्यवहारिक रूपमा लिएका छन् ।
डा. योगेश ठक्करद्वारा मनोवैज्ञानिक पुनर्स्थापनाको अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलमा प्रकाशित प्रतिवेदनअनुसार गुजरातको बडोदा जिल्लामा चिकित्सकहरूको समूहद्वारा सर्वेक्षण गरिएका ४९ भिखारीहरूमध्ये ३९% कुनै न कुनै मानसिक रोगबाट पीडित रहेको देखाएको छ। तिनीहरूमध्ये लगभग ७४ प्रतिशतसँग दुर्व्यसनको इतिहास थियो । परिवारमा मनोवैज्ञानिक रोग र परिवारका सदस्यहरूको उनीहरूप्रति कमजोर दृष्टिकोण भिखारी हुने अर्को कारण देखिएको छ । कुल भिखारीमध्ये ६८% भन्दा बढीले लाज र आत्मसम्मान गुमाएको महसुस गरेका छन् । यस्तै २५% मा आपराधिक मनोवृति, ४ प्रतिशतमा आत्महत्या गर्ने भावना र ८%ले असामाजिक क्रियाकलाप गरेको स्वीकार गरेका छन् ।
वास्तवमा भारतमा भिखारीहरूको उचित गणना छैन। महिला र बालबालिकाको संख्या पनि बढिरहेको छ । सन् १९३१ को जनगणनाले १६ प्रतिशत महिला भिखारी मात्रै उल्लेख गरेको थियो । २००१ मा यो संख्या ४९ प्रतिशत सम्म पुगेको थियो। भारतमा १० मिलियनभन्दा बढी सडक बालबालिका छन, जो जीविकाको लागि भीख माग्छन्।
भारतमा ठूलो समस्या भनेको भिखारीलाइ गलत तरिकाले हेर्ने दृष्टिकोण हो। तर पछिल्लो समय शिक्षाको विकास हुँदै गएपछि उनीहरुलाइ हेर्ने दृष्टिकोणमा केही परिवर्तन भएको छ । पूर्व उपकुलपति श्री उपेन्द्र बक्षीका अनुसार भारतमा परम्परागत रूपमा भिख माग्ने जीवनशैलीलाई स्वीकार गरिएको छ। स्वतन्त्र भारतले गरिबीप्रतिको मनोवृत्तिलाई आत्मसात गरेको छ।
भारतको भिखारीसम्बन्धी कानून शताब्दीयौं पुरानो युरोपेली भ्याग्रेन्सी कानूनहरूको एक थ्रोब्याक हो, जसले सामाजिक-आर्थिक मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्नुको सट्टा गरिबहरूलाई उनीहरूको स्थितिको लागि आपराधिक रूपमा जिम्मेवार बनाउँदछ। कानुनमा भिखारीको परिभाषाले गरिब देखिने जो कोही भनी उल्लेख गरेको छ। भारतमा भिखारीसम्बन्धी कानुन विशेषगरी गरिबी हटाउनका लागि ल्याइएको हो । सडकमा वर्षौं बिताएका भिखारीलाई बन्द ठाउँमा बस्न निकै गाह्रो हुन्छ। सरकारले सञ्चालन गरेको भिखारी गृहमा व्यावसायिक तालिमको व्यवस्था पनि छ ।
हरेक क्षेत्रमा विश्व मापदण्ड हासिल गर्न चाहने राष्ट्रले भारतमा भिख माग्ने समस्यालाई रोक्न सामाजिक-आर्थिक उपायहरू अवलम्वन गर्न आवश्यक छ। वास्तवमा भारतमा भिख माग्नु एक सामाजिक-आर्थिक समस्याका रुपमा देखिएको छ । शिक्षा र रोजगारीको अभावका कारण मानिसहरू आफ्नो जीविकोपार्जनका लागि भिख माग्न बाध्य भएको टिप्पणी गरिएको छ ।
