काठमाडौँ । कृषि पेसामा महिलाको संलग्नता बढी रहे पनि कृषि कर्मका लागि प्रयोग हुने अधिकांश यन्त्र पुरुषमैत्री छन् । राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयका अनुसार नेपालमा सक्रिय रुपमा कृषिमा कुल १ करोड ३२ लाख ११ हजार ३ सय ४९ जनसंख्या संलग्न छ । यसमध्ये महिलाको संख्या ६८ लाख ६३ हजार ४१२ र पुरुषको संख्या ६३ लाख ४७ हजार ९३६ छ ।

तर नेपालमा उपलब्ध भएका ट्याक्टर, थ्रेसर, फलामे हलो, पावर ट्रिलर जस्ता कृषियन्त्र पुरुषमैत्री रहेको विज्ञहरुको भनाइ छ । नेपालमा पाइने कृषियन्त्रहरु महिलामैत्री बनाउन सके यन्त्रको सदुपयोग हुनुका साथै उत्पादन लगात पनि घट्ने राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रम हर्दिनाथका पूर्वसंयोजक तथा वरिष्ठ धान बाली वैज्ञानिक तथा डा. रामवरण यादवले बताए ।

‘हाल नेपालमा मेनुफेक्चरिङ भएका कृषियन्त्रहरु पुरुष मैत्री छन्,’ उनले भने, ‘यसलाई महिलामैत्री बनाउन सके उत्पादन लागत घट्नुका साथै यन्त्रहरु बढी उपयोग हुन्छ ।’ युवा र पुरुष रोजगारीका लागि घर बाहिर बस्ने भएकाले कृषि कर्ममा महिलाको संलग्नता बढी भएको विज्ञहरुको भनाइ छ ।

महिलाको सहजताका लागि महिलामैत्री यान्त्रीकरणमा जोड दिनुपर्ने कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका सचिव डा. रेवती पौडेलले बताए । ‘ठुला कृषियन्त्र भारी हुने भएकाले पहाडी क्षेत्रमा महिलालाई ती यन्त्र प्रयोग गर्न समस्या हुन्छ,’ उनले भने, ‘हाते ट्याक्टर जस्ता साना कृषियन्त्रमा जोड दिनुपर्छ ।’

पौडेलले सजिलो तरिकाले प्रयोग गर्न सक्ने मिनीट्रिलर जस्ता साना औजार प्रवर्द्धन गर्न सुझाएका छन् । नेपालमा बढी मात्रामा प्रयोग हुने स्प्रेयर तथा कृषि औजारका पार्टपुर्जा महँगो पर्ने भएकाले सो विषयमा ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

नेपालमा पछिल्लो समय कृषि–यान्त्रीकरण बढ्दै गएको छ । कम जनशक्तिबाट धेरै र सहज तरिकाले कृषि कार्य गर्न सकिने भएकाले कृषियन्त्रको प्रयोग बढेको हो । यस क्रममा ट्याक्टर, थ्रेसर, फलामे हलो, पावर ट्रिलर, स्यालो ट्युबवेललगायत कृषि औजार तथा साधनको प्रयोग बढेको छ । यी यन्त्र पुरुषमैत्री भएको विज्ञहरुको दाबी छ ।

सरकारी तथ्याङ्क अनुसार देशभर कुल खेती गरिएको ३० लाख ९१ हजार हेक्टर जमिन छ । सो जमिनमध्ये २२ लाख १८ हजार ४ सय ९ हेक्टरमा कृषियन्त्र प्रयोग भइरहेको राष्ट्रिय कृषिगणना २०७८ मा उल्लेख छ ।

कस्ता कृषियन्त्र प्रयोग भइरहेका छन् ?

कृषि गणनाका अनुसार देशभरका ७ लाख २ हजार ७ सय ९८ परिवारले ५ लाख ९ हजार ८ सय २५ फलामे हलो प्रयोग गरेको पाइएको छ । यस्तै, देशभर जम्मा कृषकमध्ये ४ लाख ७१ हजार २ सय ६० परिवारले १ लाख १७ हजार ९ सय ९१ पावर ट्रिलर÷मिनी ट्रिलर प्रयोग गरेको पाइएको छ ।

मुलुकभरका कृषकमध्ये १६ लाख ३८ हजार ७ सय ६२ परिवारले ५ लाख ८ हजार ४ सय ९२ वटा ट्याक्टर प्रयोग गरेको कृषि गणनामा उल्लेख छ । नेपालभर ४ लाख ८९ हजार ९ सय ५७ कृषक परिवारले सिँचाइका लागि स्यालो ट्युबवेल प्रयोग गर्छन् । देशभरका ३ लाख ३१ हजार ३ सय ५० किसानले सिँचाइका लागि २ लाख २८ हजार ७९ वटा डिप ट्युबवेल प्रयोग गरेको पाइएको छ ।

बालीबाट दाना छुट्याउनका लागि देशभरका ११ लाख ७५ हजार ८१ किसानले १ लाख १४ हजार ८ सय ५४ वटा थ्रेसर प्रयोग गरेको पाइएको सरकारी तथ्याङ्कले देखाएको छ ।

देशभर दुध दुहुने मेसिन प्रयोगकर्ता ३० हजार २५ छन् । यी प्रयोगकर्ताले ३ हजार ३ सय ८९ वटा मेसिन प्रयोग गरेको तथ्याङ्क छ ।