मस्को । केही समयदेखि रुस र उत्तर कोरियाबीचको निकटता बढ्दै गएको देखिन्छ । शीतयुद्धका बेला उत्तर कोरिया र सोभियत संघ एकअर्काको निकै नजिक थिए । हालै रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले उत्तर कोरियाली शासक किम जोङ उनलाई पत्र लेख्दै दुई देशबीचको सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउने वाचा गरेका छन् ।
किम जोङ उनले पनि यो पत्रको जवाफ दिएका छन्, जसमा उनले भनेका छन्, “विपक्षी शक्तिविरुद्ध साझा हितका लागि दुई देशबीचको सहयोग उच्चतम स्तरमा छ । सन् २०१९ मा पूर्वी रुसी सहर भ्लादिभोस्तोकमा ऐतिहासिक शिखर वार्ता भएको थियो, जसमा दुई नेताले रुस–उत्तर कोरियाको नयाँ मित्रताको छाप लगाएका थिए । त्यसयता किम जोङले हरेक विवादित मामिलामा मस्कोलाई समर्थन गर्ने खुलासा गर्दै आएका छन् । रुसले युक्रेनमा आक्रमण गर्दा पनि उत्तर कोरियाले रुसप्रति आफ्नो वफादारी देखायो ।
रुसले जुलाईमा युक्रेनको डोनेट्स्क र लुहान्स्क क्षेत्रलाई गाभेको घोषणा गर्दा उत्तर कोरियालाई समर्थन गर्ने तेस्रो देश थियो।किम जोङ उन सधैं रुस र भ्लादिमिर पुटिनको प्रशंसा गर्न सक्रिय छन। उत्तर कोरियाको सरकारी मिडियामा रुससँग सम्बन्धित समाचारले निकै चर्चा पाइरहेको छ ।
दुवै देशको इतिहास
वाशिंगटन डिसीमा रहेको थिंकट्यांक विल्सन सेन्टरका विशेषज्ञ स्यामुएल वेल्सले भने, “सोभियत संघको विघटनपछि प्योङयाङ र मस्कोबीचको सम्बन्ध निकै कमजोर भएको थियो । त्यस परिप्रेक्ष्यमा दुई देशबीचको सम्बन्धमा सुधार धेरै भइरहेको छ ।“ प्योङयाङ र मस्कोबीचको सम्बन्ध सन् १९४८ मा उत्तर कोरियाको स्थापनासँगै सुरु भएको थियो ।
दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्य
पछि सोभियत संघका तत्कालीन नेता जोसेफ स्टालिनले उत्तर कोरियामा किम इल सुङलाई सत्तामा स्थापित गर्न धेरै मद्दत गरे। त्यहाँ कोरियाली संस्कृति र परम्परा अनुसारको र सोभियत संघसँग मिल्ने प्रणाली स्थापित भयो । सन् १९५०–५३ को कोरियाली युद्धमा सोभियत संघले दक्षिण कोरियाविरुद्ध उत्तरलाई समर्थन गरेको थियो ।
कोरियाली युद्धपछि पनि सहकार्यको यो चक्र जारी रह्यो । पछि चीनले पनि किमको शासनलाई सबै प्रकारका स्रोतहरूद्वारा मद्दत गर्यो । समाचार एजेन्सी ईएफईका लागि उत्तर कोरियामा १४ वर्षसम्म रिपोर्टिङ गरेका एन्ड्रेस सान्चेज बारुनसँग उत्तर कोरिया, रुस र चीनबीचको सम्बन्धको लामो अनुभव छ । उनले बीबीसी मुन्डोलाई भने,“किम इल सुङले शीतयुद्धका बेला रुस र चीनसँगको सम्बन्धमा सन्तुलन कायम राख्न सफल भए ।
उनी कसैको भर पर नभइकन रुस र चीन दुवैसँग असल मित्र बनेका थिए । सन् १९५३ मा उनले पनि रुस र चीनसँग असल साथी बनेका थिए। ख्रुश्चेभ सत्तामा आएपछि रुस र चीनबीचको सम्बन्धमा भएको दुरीको फाइदा उठ्यो । तर दुई सहयोगीबीच उत्तर कोरियालाई सोभियत संघबाट बढी सहयोग प्राप्त भयो । चाहे त्यो खाद्य वस्तु होस् वा इन्धन वा मेसिनरी वा प्राविधिक तालिम। रसियाले पनि उत्तर कोरियाबाट नचाहिने चीजहरू किनेको थियो ।
किम जोङको रणनीति
सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटन पछि, सबै कुरा परिवर्तन भयो । पहिले बोरिस येल्तसिन र त्यसपछि भ्लादिमिर पुटिनको नयाँ सरकारको समयमा रुस र उत्तर कोरियाबीचको सम्बन्ध चिसो रह्यो । यस्तो बेला उत्तर कोरियासँग एउटा मात्र शक्तिशाली सहयोगी बाँकी थियो र त्यो थियो चीन ।
आणविक र क्षेप्यास्त्र परीक्षणपछि उत्तर कोरिया र रुसबीचको दूरी बढ्न थाल्यो । सन् २०१७ मा जब उत्तर कोरियाको आणविक परीक्षण र लामो दूरीको मिसाइल परीक्षणको लागि प्रतिबन्धहरू लगाइयो, रूसले त्यस्ता निर्णयहरूमा सामेल हुन हिचकिचाउँदैन । एन्ड्रेस सान्चेज बारुन बताउँछन्,“उत्तर कोरियाले आणविक हतियार परीक्षण गरिरहेको थियो ।
उसले ठूलो मिसाइल टेक्नोलोजी सङ्कलन गरिरहेको थियो । त्यसपछि रूसले धेरै देशहरू आणविक शक्ति सम्पन्न देशहरूको शक्तिशाली क्लबमा सामेल हुन चाहँदैन थियो । रूसलाई यस्तो अस्थिरता चाहिन्छ । त्यहाँ कुनै पनि हुन गइरहेको थियो । प्रयोग गर्नुहोस् ।“
उत्तर कोरियामाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरू किम जोङ उनको शक्तिलाई आर्थिक रूपमा कमजोर पार्ने उद्देश्यले लगाइएको थियो । फलस्वरूप, उत्तर कोरियाको व्यापार सम्बन्ध चीनसँग मात्र र मात्र सीमित भएको छ । महामारीले उत्तर कोरियालाई थप एक्लो बनाएको छ । किम जोङ उनले आफ्नो देशको सिमाना सिल गरेका छन् । उद्योग र देशका करिब २ करोड ५० लाख आम जनताका लागि आवश्यक पर्ने वस्तुको मात्रै आवतजावतलाई अनुमति दिइएको छ ।
एन्ड्रेस सान्चेज बारुन भन्छन्,“उत्तर कोरिया रुससँग भएको चाहन्छ । यसको अर्थतन्त्र दुई वर्षदेखि ठप्प भएको अवस्थामा छ । उत्तर कोरिया पनि रुस वा चीनमा पूर्ण रूपमा निर्भर रहन चाहँदैन । त्यसैले किम जोङ उन उहाँको हजुरबुवाको रणनीति अपनाए । ताकि उनी दुवैको नजिक रहन र सन्तुलनको अवस्था कायम राख्न सकुन् ।“
पुटिन र किम जोङ- नयाँ मित्रता
किम जोङ उन र भ्लादिमिर पुटिन दुबैलाई यो नयाँ मित्रताबाट फाइदा हुने अपेक्षा गरिएको छ । यस विषयमा विज्ञहरूको दृष्टिकोण स्पष्ट छ । रूसबाट इन्धन र खाद्यान्नको आपूर्तिले उत्तर कोरियाको संकट धेरै हदसम्म समाधान गर्न सक्छ । यस कम्युनिष्ट देशमा खाद्यान्न, औद्योगिक मेसिनरी, पार्टपुर्जा, हतियार र अन्य आपूर्तिको वर्तमान अभावमा रुसी सहयोगले धेरै राहत दिन सक्छ ।
उत्तर कोरियाको आर्थिक अवस्था नाजुक हुन सक्छ, तर यसले धेरै चीजहरू पनि दिन सक्छ । स्यामुएल वेल्सले बीबीसी मुन्डोलाई भने,“उत्तर कोरियाले संयुक्त राष्ट्र संघमा रुसलाई कूटनीतिक सहयोग उपलब्ध गराउँछ । यसले रुसलाई आफ्ना कामदारहरू पनि उपलब्ध गराउँछ । हजारौं उत्तर कोरियालीहरू त्यहाँ काम गर्छन् । रुसले उत्तर कोरियाली कामदारहरू र केही दुर्लभ पृथ्वी सामग्री पनि उपलब्ध गराउन सक्छ । “
जोन्स हप्किन्स स्कूल अफ एड्भान्स्ड स्टडीजका शीतयुद्धका इतिहासकार सर्गेई राड्चेन्को भन्छन्, “यसले दुवैको फाइदा छ।“ रुसले दक्ष र सस्तो कामदार पाउँछ र उत्तर कोरियासँग महत्त्वपूर्ण विदेशी मुद्रा छ ।
युक्रेन युद्ध प्रभाव
धेरै विश्लेषकहरूका अनुसार युक्रेन युद्धले रुस र उत्तर कोरियाबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाएको छ । सर्गेई राडचेन्को भन्छन्,“उत्तर कोरियाको सहयोगी र मित्र राष्ट्रहरूको फाइदा उठाउने धेरै लामो इतिहास छ । किम जोङ–उनलाई थाहा छ कि रुस यस समयमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धका कारण एक्लो भएको छ । त्यसैले किम जोन–उनले धेरै समय लगाएन। परिस्थितिको फाइदा उठाउनुहोस् ।“
उत्तर कोरियाका लागि रुसी राजदूत अलेक्ज्याण्डर मेटसेगोराले हालै दावी गरेका थिए कि किम जोङ उनले आफ्ना मानिसहरूलाई डोनेस्क र लुहान्स्कका युद्धग्रस्त क्षेत्रहरूको पुनर्निर्माण गर्न पठाउन सक्छन् । उनले उत्तर कोरिया सोभियत युगका ठूला मेसिनका पार्टपुर्जा किन्न इच्छुक रहेको बताए । यी मेसिनहरू अझै पनि पूर्वी युक्रेनी शहरहरू जस्तै डोनेट्स्क र लुहान्स्कमा निर्माण गरिन्छन् । यी भागहरू स्लोभियान्स्कमा पनि बनाइएका छन् र यो अझै पनि युक्रेनको कब्जामा छ। त्यसैले पूर्वाधारको काम गर्न उत्तर कोरियाले त्यहाँ आफ्ना कामदार पठाउन सक्छ ।
अर्कोतर्फ, रुसी समर्थक पत्रकार इगोर कोर्तोचेन्कोले अगस्टको सुरुमा उत्तर कोरियाले युक्रेन युद्धमा रुसी सेनासँग लड्न एक लाख सेना पठाउने योजना बनाएको बताएका थिए।विज्ञहरूले शंका गरे पनि रुस र उत्तर कोरियाले यसलाई अस्वीकार गरेका छैनन् । स्यामुएल वेल्स भन्छन्,“मलाई लाग्दैन कि उत्तर कोरियाले रुसलाई सहयोग गर्न युक्रेनमा सेना पठाउनेछ। उसले यस्तो कहिल्यै गर्दैन। क्षेत्रीय अस्थिरतामा उत्तर कोरियाको भूमिका छ। केही वर्षअघि रुसले यसलाई मन नपराएको हुन सक्छ तर उसले योभन्दा बढी के गर्न सक्छ? आज चाहिन्छ ?“
उनी भन्छन्,“उत्तर कोरियाले धेरै भन्दा धेरै हतियार जम्मा गरिरहेको छ । उसले क्षेप्यास्त्र परीक्षण गरेर धम्की दिइरहेको छ । उसको मिसाइल परीक्षण अमेरिकाका लागि टाउको दुखाइको विषय बनेको छ । विशेष गरी यस्तो समयमा जब उसले रुस–युक्रेन द्वन्द्वको सामना गरिरहेको छ ।“ पूर्ण रूपमा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस्। यसबाहेक, यो ताइवान र मध्य पूर्वमा पनि द्वन्द्वमा फसेको देखिन्छ ।“
चीनको प्रतिक्रिया
चीन अझै पनि उत्तर कोरियाको प्रमुख व्यापार साझेदार हो । अब्जर्भेटरी अफ इकोनोमिक कम्प्लेक्सिटी वा ओईसी नामको अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाका अनुसार कोभिड महामारी सुरु हुनुअघि सन् २०१९ मा उत्तर कोरियाको ९० प्रतिशत विदेशी व्यापार चीनसँग हुँदै आएको थियो। चीनले उत्तर कोरियालाई दक्षिण कोरियामा रहेको अमेरिकी सैन्य अखडा र करिब २८ हजार सैनिकबीचको महत्वपूर्ण बफर मानेको छ ।
चीनमा उत्तर कोरियाको आर्थिक निर्भरता बढ्दै जाँदा उत्तर कोरियामा चीनको राजनीतिक प्रभाव पनि त्यही अनुपातमा बढ्दै जानेछ।र चीनले अक्सर किम जोङ उनको क्रोध, मिसाइल वा आणविक आक्रमणको धम्की कम गर्न आफ्नो प्रभाव प्रयोग गर्न सक्छ। यसको कारण उत्तर कोरियाको धम्कीका कारण उक्त क्षेत्रमा अमेरिकी सेनाको गतिविधि बढेको हो ।त्यसैले रेडचेन्को उत्तर कोरिया र रुसबीचको रोमान्सले चीनलाई कत्ति पनि खुसी पार्न नसक्ने विश्वास गर्छन् ।
युक्रेन युद्ध प्रभाव
धेरै विश्लेषकहरूका अनुसार युक्रेन युद्धले रुस र उत्तर कोरियाबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाएको छ । सर्गेई राडचेन्को भन्छन्,“उत्तर कोरियाको सहयोगी र मित्र राष्ट्रहरूको फाइदा उठाउने धेरै लामो इतिहास छ । किम जोङ–उनलाई थाहा छ कि रुस यस समयमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धका कारण एक्लो भएको छ । त्यसैले किम जोन–उनले धेरै समय लगाएन। परिस्थितिको फाइदा उठाउनुहोस् ।“
उत्तर कोरियाका लागि रुसी राजदूत अलेक्ज्याण्डर मेटसेगोराले हालै दावी गरेका थिए कि किम जोङ उनले आफ्ना मानिसहरूलाई डोनेस्क र लुहान्स्कका युद्धग्रस्त क्षेत्रहरूको पुनर्निर्माण गर्न पठाउन सक्छन् ।उनले उत्तर कोरिया सोभियत युगका ठूला मेसिनका पार्टपुर्जा किन्न इच्छुक रहेको बताए । यी मेसिनहरू अझै पनि पूर्वी युक्रेनी शहरहरू जस्तै डोनेट्स्क र लुहान्स्कमा निर्माण गरिन्छन् । यी भागहरू स्लोभियान्स्कमा पनि बनाइएका छन् । यो अझै पनि युक्रेनको कब्जामा छ । त्यसैले पूर्वाधारको काम गर्न उत्तर कोरियाले त्यहाँ आफ्ना कामदार पठाउन सक्छ ।
