केशव भट्टराई
काठमाडौं । विभिन्न प्रजातिमध्ये भेटिभर भुइँमा झुप्पझुप्प आकारमा हुने एक प्रकारको घाँस हो । यो विश्वको उष्णकटिबंधीय र समशीतोष्ण क्षेत्रमा धेरै पाउन सकिन्छ । उचाइमा १ मिटरसम्म बढ्न सक्ने यस घाँसको अलिक कडा खालको पातलो पात र सीधा डाँठ हुन्छ । यस प्रजातिका साना खैरो-बैजनी फूलहरू फुल्छन् ।
यसका सुगन्धित जराहरू माटोमा ३ मिटर (१० फिट) भन्दा बढी गहिराइमा पुग्न सक्छन् । यो एक प्रतातिको बाह्रमासी घाँस हो, जसको जरामा एक किसिमको तेलीय पदार्थ हुन्छ। उष्णकटिबंधीय एसियाको मूल उत्पादन मानिने भेटिभर पृथ्वीको उत्तरी र दक्षिणी गोलार्द्धको उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा उत्पादन हुने गर्छ ।
जलाधार संरक्षणका साथै खेती गरेर बढीभन्दा बढी आम्दानी यस घाँसबाट गर्न सकिन्छ । यो जमिनको पानी सफा गर्ने, ढल निकास प्रणालीमा सहयोग गर्ने, पानीमा कृषि रसायन पठाउने र क्षय भएको माटोको पुनर्स्थापनाका लागि अति नै उपयोगी हुन्छ । भेटिभर घाँसले माटोमा हुने अत्यधिक मात्राको भारी धातुहरू सहन सक्छ । यसलाई जैविक कीट नियन्त्रणको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
भेटिभर घाँसको प्रयोगलाई माटो र पानी संरक्षणका लागि कम लागत प्रविधिका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । खेतीयोग्य जमिन र जलस्रोतको स्थिरीकरणका यो धेरै नै उपयोगी हुन्छ । यस्तै यो घाँस रुखो तथा प्रदूषित माटो शुद्धीकरण गर्न अति नै उपयोगी हुन्छ । उपचार र अन्य माटो संरक्षण प्रविधिहरूसँग तुलना गर्दा खेतबालीमा सिँचाइ गर्दा पानीको गुणस्तर वृद्धि गर्ने काममा पनि भेटिभर प्रभावकारी मानिन्छ ।
भेटिभर वातावरणीय र कृषि समस्यालाई कम गर्न एक गतिशील उपकरण हुन सक्ने जानकारहरु बताउँछन् । भेटिभरले घाँस कुहाइएको ठाउँमा वर्षैभरि कुनै पनि बालीको उत्पादन वृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछ । यो घाँस बालीनालीको उत्पादन बढाउन र पानी शुद्धीकरण गर्न मात्रै होइन, विभिन्न प्रकारका जनावर पालनमा पनि उत्तिकै उपयोगी हुन्छ । भेटिभर सम्बन्धमा लेखिएका विभिन्न किताब, प्रतिवेदन, अध्ययन-अनुसन्धान, आलेखलगायतको अध्ययनमा दिगो कृषि विकासलाई बढाउन सक्ने प्रविधिका रूपमा यस घाँसका धेरै प्रयोगहरू हुनसक्ने औंल्याइएको छ ।
माटो वातावरणको अभिन्न अंग हो,जुन धेरै वातावरणीय प्रणालीमा उपयोगी हुन्छ । यद्यपि,कमजोर भूमि व्यवस्थापन अभ्यासका कारण माटोको वास्तविक तथा सम्भावित उत्पादकत्वमा आएको गिरावट दिगो कृषि र वातावरणीय गुणस्तरका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ । वातावरण र पानी प्रदुषित हुँदा विश्वका धेरै देशको खाद्यसुरक्षालाई खतरामा पारेको छ ।
खराब भूमि व्यवस्थापनको अभ्यासले माटोको गुणस्तरीयतामा ह्रास र कृषि-रासायनिक प्रदूषण निम्त्याएको छ, जसले दिगो खाद्य उत्पादनका लागि प्रतिकूल प्रभाव पार्ने गरेको छ। यस अवस्थामा भेटिभर घाँसको उत्पादन सबैतिर विस्तार गर्न सके वातावरण, पानी र माटोको शुद्धीकरणमा सहयोग पुर्याउने विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् ।
भेटिभर रोपेमा माटोको कम गुणस्तर भएको जग्गालाई शुद्धीकरण गर्न सहयोग पुग्छ । यस्तै माटोकै बाँध र अन्य ठोस संरचना बनाएर माटो संरक्षण गर्न सकिन्छ । भेटिभरबाट माटोको संरक्षण गर्ने विधिहरू महँगो, अल्पकालीन र कहिलेकाहीँ कार्यान्वयन गर्न असम्भव हुन्छन् । तर यसको प्रयोग भइहाले प्रभावकारी हुने विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् ।
भेटिभर चिम्ट्याहा र रुखो माटोमा रोपिए, प्रतिकूल माटोको अवस्था भएको जमिनको पुन:स्थापनाका लागि अन्य घाँसको तुलनामा अत्यन्तै उपयोगी हुन्छ । यसको औषधीय गुण बर्मुडा प्रजातिको घाँस (साइनोडन डक्टाइलन) भन्दा उच्च देखिएको विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् । भेटिभर माटोमा भएको एसिडको मात्रा हटाउन र अत्यधिक नुनिलो जमिनलाई मलिलो बनाउन अति नै उपयोगी मानिन्छ ।
भेटिभर घाँस एक बाह्रमासी टफ्टेड बोट हो, जुन भारतमा बढी उत्पादन हुन्छ । भेटिभरलाई मोटे एसियाली बिरुवाको रूपमा वर्णन गरिएको छ । यद्यपि सामान्यतः पश्चिम अफ्रिकामा पनि पाइन्छ । भेटिभर घाँसको जरा लामो तथा फराकिलो किसिमले फैलिने भएकाले उखेल्न निकै नै कठिन हुन्छ । यस घाँसका जराहरु सीधा निकै गहिराइसम्म बढ्छन् ।
गहिराइमा पुग्दै निकै फैलिने भए पनि यसका जराले अन्य बिरुवाको वृद्धिमा असर गर्दैन । भेटिभरको जरा रोपेको पहिलो वर्षमा ३-४ मिटरसम्म गहिराइ पुग्न सक्छ, जबकि तीन महिनापछि जराको कुल लम्बाइ ७ मिटरसम्म हुनेगर्छ । यसका पातहरू तीखो किनारसहित पातलो हुनाको साथै अंकुरहरू दुई मिटरसम्म बढ्न सक्छन् ।
भेटिभर घाँस वातावरण संरक्षण र दिगो कृषिका लागि एक आदर्श प्रजाति मानिन्छ । भेटिभरको प्रयोग पहिलोपटक भारतमा भएको थियो । विश्व बैंकले सन् १९८० को दशकमा माटो र पानी संरक्षणका लागि यस घाँसलाई प्रविधिको रूपमा विकास गर्न सकिने निष्कर्ष निकालेको थियो । भेटिभर ग्रास टेक्नोलोजीले दिगो कृषि विकासमा टेवा पुर्याउने विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् ।
धेरै विकासोन्मुख देशका लागि सबैभन्दा विनाशकारी वातावरणीय प्रकोप भूक्षय हो । यसले बहुमूल्य माटोलाई ठूलो मात्रामा क्षति पुर्याउँछ, जुन कृषि उत्पादनका लागि महत्त्वपूर्ण छ । यस अवस्थामा भेटिभर उपयोगी हुन सक्ने अध्ययनले देखाएको छ ।
अस्ट्रेलिया, एसिया, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकामा गरिएका विभिन्न अध्ययनहरुले विभिन्न परम्परागत खेती अभ्यासको तुलनामा भेटिभर घाँस लगाइएका खेतबाट सतहको बहाव र माटोको हानि उल्लेखनीय रूपमा कम भएको पाइएको छ । यस घाँसले भूक्षय नियन्त्रण, माटो र पानीको गुणस्तरमा सुधार गर्नाका साथै खेती गर्ने माटो राम्ररी भिज्न सहयोग पुर्याउँछ । भेटिभर घाँस कुनै पनि भिरालो ठाउँमा पंक्तिबद्ध रोपिएमा सुरक्षात्मक बाँध बनाउँछ ।
विशेषगरी कमजोर तथा बग्ने माटो भएको जमिनमा खेती गर्नेहरूका लागि यो रोप्नु प्रभावकारी मानिन्छ । पानी, जमिन र वातावरणका साथै मानिसको स्वास्थ्यका लागि पनि भेटिभर उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । भेटिभरबाट प्रशाधन गरेर उत्पादित पदार्थ स्वास्थ्य अवस्था सुधार गर्नेदेखि विभिन्न प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिन्छ ।
यसको जराबाट स्वास्थ्यबर्द्धक तेल निकाल्न सकिन्छ। यसबाट विश्वमा प्रतिवर्ष लगभग २५० टन तेल हुने अनुमान गरिएको छ । नेपालमा यसबाट उत्पनदित तेलको मूल्य प्रतिलिटर ३० हजार रुपैयाँ पर्ने गरेको छ । देशका विभिन्न भागमा केही केही व्यक्तिले यसको व्यावसायिक खेती गरेका छन् । भेटिभरको पात तथा जरा जमिन, वातावरणदेखि पशु तथा मानव स्वास्थ्यका लागि पनि निकै नै प्रभावकारी मानिन्छ ।
भेटिभर घाँस पशुको दाना तथा चारोको लागि झनै उपयोगी हु्न्छ । नेपालका साथै यसको प्रयोग भारतमा पनि बढी हुँदै आएको छ । यो घाँस दिगो कृषिका लागि कम लागत, सरल र सजिलैसँग लागु हुने बहुउद्देश्यीय माटो र पानी संरक्षणका लागि उपकरण हुन सक्छ । विभिन्न व्यक्तिले नेपालमा यसको उपज बढाएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याएर गतिलो आम्दानी गरेका छन् । भेटिभर पूर्वसञ्चारउद्यमी, समाजसेवी तथा व्यवसायी श्याम गोयन्काले पनि व्यावसायिक रुपमा सुरु गरेका छन् । गोयन्काले यसको उत्पादन राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याएर गतिलो आम्दानी गर्ने र देशमै केही योगदान गर्न सकिन्छ कि भनेर भेटिभर घाँसको उत्पादन सुरु गरेका छन् । उनी भन्छन्, ‘यो बहुउपयोगी र बहुगुणी छ ।’
