अञ्जना चौधरी, तुलसीपुर २० भदौ । खासकैख पच्छिउँ नेपालके थारु जन्निमनै मनैना अष्टिम्की यी वर्ष यिह भदौ २० गते परलबा । अष्टिम्कीक डिन थारु समुदायक जन्निमनै भगवान कृष्ण (कन्ह्वा) के विशेष पूजा आरधना कैख नमैठ । थारू/समुदायक जन्नीमनै श्रीकृष्ण अष्टिम्की विशेष महत्वक संग मनैठ । भ्वाज होख गइलक व काम ओ जागिरके शिलशिलाम घरसे बहार हुइल थारु समुदायक छाई पटोहियाहुक्र फे अष्टिम्की मनाए लहेर व घर अइना कर्ठ । अष्टिम्कीक पहिल रात थारु समुदायक जन्नी लवर्यालर्का भिन्सारख भाल्या बिना बस्ल उठ्क आपन घरक सक्कुज संग बैठक भिन्सर्या खैठ । उह भिन्सर्याक भरम जन्नी लवन्डीहुक्र दिनभर भुख्ल रथ । भ्वाज निहुइल लवन्डीहुक्र मजा बुह्रवा पैना आशालेख व्रत बैस्ठ कलसे भ्वाज हुइल जन्नीमनै आपन बुह्रोक दिर्घायु व सुश्वास्थ्यक कामना कर्टी भुख्ल रना प्रचलन बा ।
दिनभर निराहार ब्रत बैठलक जन्नी उवन्डीहुक्र लौव लुगा गरगहनाम सपर्ख सन्झ्याख सक्कुज एक ठाउँम गाउँक अगुवा मटाँवक घरम जाख सक्कु ज पालिक पाल्य (श्रीकृष्ण) कन्ह्वाक पूजा आराधना कर्ठ । आपन घरक कूल डिउटा धर्लक ठाउँम जाख घरमूली डिउटनके आघ डिया बारख टट्ठ्यम चाउर, चाउरके उपर घुन्यासरके फूला, लङगी, अम्ला, पाती, धान, सक्खोक पत्यम सेन्डुर व माटीक पालम डिया बारख धरडेठी । असिख डिउटनके ठाउँम बारल डिया सक्कुनसे आघ घरमूली डोस घरक पटोहिया, व छाईहुक्र पालिक पाला उठैठ ।
ओ सक्कु गाउँक जन्नी बठन्याओ पूजा कर मटाँवक घरम जैठ । मटाँवाके घरम पुगलपाछ सक्कुनसे पहिल मटाँवाक घरके घरमूली अष्टिम्की अर्थात कृष्णके पूजा कर्ना ठाउँम चाउर, घुन्यासर, लङगी, अस्ला, पाती, सेन्दुर ढर्थी । डोस उहाँ पूजा कर गइल सक्कु स्त्रीहुक्र पालिक पाला आपन घरसे लैगिल पुजक सामान पहाटा लगाख ढर्ठ । घरमूली कन्ह्वक पूजा कर्लसे सक्कुज पालिक पाला कन्ह्वक पूजा कर्ठ । असिख कृष्ण (कन्ह्वक) पूजा करबेर थारु समुदायक जन्नीमनै भगवान कन्ह्वकह सम्झटी गीत फे गैना कर्ठ । कृष्णक पूजा पाछ सक्कुज आपन आपन घर जैठ । घर गइलपाछ हुक्र स्याउ, क्यारा, अमरुट, दही, दुध, खिरा दिदी बहिन्याहुक्र आपन दाजु भैया हुकनके लाग अल्गैठ । डोस हुक्र अग्नी डिउटाह चह्राख और फलाहार मिलके खैठ ।
खानपीन कैख ब्रत बैठल जन्नीमनै पूजा करल मटाँवक घरम जाख अष्टिम्कीक गित गइटी रातभर कृष्णक आघ बारल डिया जग्ठ । कृष्णक आघ बारल डिया बुट्लसे मनोकांक्षा पूरा निहुइट कना मान्यता बा । रातभर गीत गइटी डिया हेर्टी बैठल जन्नी मनै भिन्सार हुइलस आपनआपन घर जैठ व भात छनछडिक, गुडा, पवइक साग, मच्छी, गब्डा, भिण्डी, बोरीक टिना रिझैठ । भात टिना रिझ्लसे फे हुक्र मटाँवक घर जाख कृष्ण कन्ह्वक पूजा कर जइठ । पूजा करलपाछ सक्कुज पूजा कलर सामान पुहाए गर्वा, लड्यम जइठ ।
पूजक सामान अस्राइलपाछ हुक्र लोट्यम पानी लेख घर घुम्ठ । घर पुग्लसे सक्कुज एक ठाउँम बैइठक बिन्ह्याख रिझाइल भात, टिना सक्खोक पत्रि डोन्याम ढर्थ । असिख ढरल भात टिना, पहिल आपन दादुभैयनके लाग दिदी बहिन्याहुक्र अल्गैठ । डोस भात टिना सानख अग्नी डिउटाह डेख गर्र्वा, लड्यामसे आनल पानीले अग्नीह चह्रैठ व प्रतालुहुक्र खैना खैठ ।
पुस्तान्तरण हुई निस्याकल चित्रकला
कुछु वर्ष यहोर थारु समुदायम अष्टिम्कीम गाउँक मटाँवक घरम जाख कन्ह्वक पूजा कर्ना प्रचलन कम हुइटी गैल बा । थारु समुदायम बजारम पाजिना कृष्णक मुर्ती, पोष्टर लैजाख आपन घरम पूजा कर्ना चलन बहर्टी गैल बा । छोटी उमेरमसे अष्टिक्कीक चित्रकला बनैटी अइलक बासुदेव चौधरी आजकालके पुस्ताम चित्रकला बनैना ईच्छा निडेखैना कर्लक बटोइठ ।
तर फे थारु समुदायक जन्नीमनै आआपन घरम कन्ह्वक पोष्टर आन्ख पूजा कर्ना थारु समाजके विघटन हुइलक संस्कृतिविद अशोक थारु बटोइठ । पहिल सक्कुज मटाँवक घरम जाख पूजा कर्ना चलन हेरैटी जाइबेर अष्टीम्की पर्वक सौन्र्दयम ह्रास अइलक उहाँका कहाइ बा । आबक अवस्थासम आइबेर मनइनम जत्रा सभ्यताके विकास हुइटी बा उहअनसार सामाजिक पुरान संस्कार संस्कृति फे हेरैटी जइना दुःखके बाट रलक उहाँ बटोइठ ।
पहिल मटाँवा, भलमन्सा पद्धती हुइलसेफे आब समाज एकल पद्धतीम गइलक ओर्से असिन समस्या उब्जलक सस्कृतिविद थारुक कहाई बा । ओस्टक थारु समुदायम अष्टिम्की बनैना कला फे लोककला से जोरगिल हमार तत्व हो कना मान्यता आबक यूवाम पुस्तान्तरण निहुइबेर फे असिन खालके समस्या अइलक थारु बटोइठ ।
युवा पुस्ताहुक्र बर्षम एक दिन अष्टिकीके लाग चित्र बनैना सिप हुइलसेफे उ बिषयम चासो निडेलक उहाँ बटोइठ । तर थारु समुदायक जन्नीमनै अष्टिम्कीके पहिचान जोगइना आधार हुइलक उहाँके कहाई बा । संस्कृतिके सम्बाहाक जन्नीमनै हुइलक बटोइटी संस्कृतिविद थारु थारुमनै घरक भित्तम अष्टिम्कीक चित्र नि बनाडेलसे फे जन्नीमनै बजारसे पोष्टर लान्ख पूजा कैख हुइलसे फे अष्टिम्कीक अस्तित्व जोगैलक थारुके कहाई बा ।
अञ्जना चौधरी
