अञ्जना चौधरी, दाङ, १ पुस/ ‘आसकाल ट ढान घरम भित्रैलक दुई तिन मैह्नामजो ढानमघुन, चुहालाग सुरु कैडर्ठ, कलियुगलाग्क ट हुई ।’ खेन्ह्वम्से घरम आनल ब्वारक धानम लागल घुन डेखैटी तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नं. १९ हाडिमेक ७२ वर्षिया चैती थारु कटी रलही । थारु समुदाय पहिलसे अनाज ढरक लाग डेहरी, कुठ्ली बेल्स छ्वारपाछ आसकाल झट्टहे धान, गोहँु, चाउरम किरा लग्ना कर्लक चैती बटोइली । ‘पहिलहम्र धान डेहरीम ओ कोन्टीक कोन्वम चबट्ख ढरी, चाउर ओ मस्री, लाही कुठ्लीम ढरी, कोक्नीक सुर्ली बनाई ।’ चैतीकली, आलु फे पोक्या पार्ख धर्लसे वर्षभर कुच्छु निह्वाए । असिख पहिलक मनै डेहरी ओ कुठ्लीम ढर्लक अनाज निबिग्रना व खैना ब्यालाफे रस्गर लग्ना कर्लक चैतीक कहाई बा ।
आसकाल डेहरी ओ कुठ्ली बेल्स छोर्लक कटी चैती चिन्टा व्यक्त कर्ठी । ‘पहिल त हम्र धान ओसैलक सक्कु लरम भुस घरम आन्ख उह भुस माटीम सान्ख डेहरी ओ कुठ्ली पारी आसकाल ट ढान फे मेसिनले डंैठ, भुस फे नि रहट’ चैतीकली । धानडाँख सेक्टीकी डेहरी बनाई सुरुकर्ना कर्लक चैटी पुरान बाट सम्झठी । ‘मै आपन बुडीओ डाईसे डेहरी पार सिख्नु, डुरसे छिट्वक–छिट्वा माटी बोक्ख उह माटीक डेहरी पारी उहाँ कली ।’ १६ मुरी धान अटैना एकठो डेहरी दुई महिना लगाख अक्कहले पर्लक उहाँ सम्झठी । डेहरी बनैना व डेहरी बेल्सक लाग पाछक पुस्ता वास्ता निकर्लक ओर्सेे फे डेहरी हेरैटी गइलक उहाँ बटोईठी । ‘हम्र ट फल्नी से मै मजा डेहरी बनैबु कैख आँट करी ओ सुघुर डेहरी बनाई आसकालिक मनै कहाँ ओसिन करही चैतीकठी ।’डेहरी बनैना माटीओ भुसके समस्यक सँग पाछक पुस्ता डेहरी बनाईक लाग ओट्रा चासो निडेलक उहाँ बटोइठी । आसकाल ढान, गोहुँ मेसिनम डैंना व माटी फे लिरौसी से निपाजिना ओर्से फे पाछक पुस्ता डेहरी, कुठ्ली बेल्सना झन्झट मन्लक चैतीके बुझाई बा । एक फ्यारा पारल डेहरी पुस्टौँसम जैना करल उहाँ बटोईठी ।
पहिलथारु समुदायक घरक कोन्टी डेहरीले अल्गाजाए । डेह्ररीले कोन्टीक आकार डेजाए । ‘ज्याकर घरम ढ्यार ओ बरा–बरा डेहरी रह उ घरम अनाज ढेर बाटन ओ उ घरढनी बाट कैख पहिचान कैजाए ।’बबई गाउँपालिकावडा नं. ७ के ७१ वर्षके बुझौना थारु कल– ‘अट्रकेल नाही अघट्यक मनै छाई डेना ब्यालाओ पटोहिया लन्ना ब्याला घर ह्यार गैलसे डेहरी बजाख अनाज रहल ओ निरहल पटा लगाइँट ।’आसकाल अनाज धर्ना भखारी, ब्वारा, ड्राम आईल ओर्से फे डेहरी, कुठ्ली हेरैटी गैलक उहाँ बटोईठ । कुठ्ली डेहरी बँचाइक लाग थारु समुदायक सँग स्थानीय सरकार माटीक डेहरी, कठ्ली व चुल्हा बनैना तालिम डिह पर्ना उहाँ बटोईठ ।
आसकाल तराई क्षेत्रम बैठ्ना थारु ओ मधेसी समुदाय धान, चाउर, मस्री, लाही, गोहुँ लगायतक अनाज ढर्ना परम्परागत विधी हेरैटी गैल बा । खासकैख थारु समुदायक डिउह्रार कोन्टीम पटाहा डेहरी ओ वाकर संग पटाहा डेहरीसे डान्चे छोटी डेहरी कैख दुइठो जोह्र्या डेहरी अनिवार्य ढर परट । डिउह्रार कोन्टीक डेहरी छुच्छ ढर निहुईट कना मान्यटा फे बा । डिह्रार कोन्टीक पटाहा डेहरी छुच्छ ढर्लसे उ घरक सै हेरैठा व अनाजफे सै नि लग्ना कना मान्यटा बा । टर लौव पुस्ता माटीक पटाहा डेहरी बेल्स छोर्टी गइल पाजाइट । घोराही उपमहानगरपालिकावडा नं. १३ के रिता चौधरी आपन डिह्ररार कोन्टीम कठ्ओक पाट्टीर प्लाईके पटाहा डेहरी बनैल बाटी । माटीक डेहरी अप्न फे बनाए निजन्ना व माटीक डेहरी बनैना ढेर डिन लग्ना ओर्से प्लाई के पटाहा डेहरी बनैलक रिता बटोइली । ‘म्वार बुडीडाई हुँक्र डेहरी बनाईट उब्याला मै डेहरी बनाई सिख्ना मतलब नि कर्नु, रिता कली–महिन चहटीकी डेहरी बनाडेना मनै फे निहुइल उह ओर्से कठ्ओक पटाहा डेरी बनाख डिउह्रार ढर्नु ।’
शान्तिनगर गाउँपालिकावडा नं. ६ देवीपुरके मनिराम चौधरी फे आपन घरम कठ्ओक पटाहा डेहरी बनैल बाट । पहिल माटीक घर रह ट माटीक डेहरी ढर्लसेफे आसकाल पक्की घरम माटीक डेहरी ढर्ना समस्या हुईना ओर्से प्लाईके पटाहा डेहरी बनाख धर्लक उहाँ बटोईठ । ओस्टक उहाँ डेहरी पार जन्ना मनै निहुईलक ओर्से व डेहरी पर्ना ढ्यार डिन लग्ना ओर्सेफे कठ्ओक पटाहा डेहरी बनैलक उहाँ जनैल । उहाँकल–‘आपन घरक मनै फे डेहरी पार निजन्ट, कटीकी गाउँक जानल मनै डेहरी निपार्डेना हुई ओर्से फे प्लाई के पटाहा डेहरी बनैल बाटु । ’ओस्टक अनाज ढरकलाग भखारी, ड्रामओ ब्वारा सक्कुजन बेल्स लग्लक ओर्से फे डेहरी, कुठ्ली बेल्सना जमाना हेरैटी गैइलक मनिराम बटोईठ ।
असिख अनाजधर्ना लौव लौव भाँरा आइल ओर्से फे परम्परागत डेहरी, कुठ्ली आसकाल हेरैटी गैल पाजाईट । यहीले फे आसकालीक मनै अनाज ढर्ना परम्परागट पुरान भाँरा बनैना आल्सी मन्ना व डेहरी, कुठ्ली बेल्स छोर्लक थारु अगुवा छोटीलाल थारु बटोईठ । पहिल डेहरीम अनाज धर्लसे नम्मा समय सम निबिग्रना, किरा निलग्ना, अनाज रस्गर हुईठा कैख याकर प्रयोग कैजाए । आसकालके पुस्टा डेहरीक प्रयोग निकरबेर डेहरी टराई समाजसे हेरैटी गईलबा, उहाँकल – डेहरीम ढान ढर्लसे आगी पानीसे बँचैना फे लिरौसी हुईना कर ।’ उहाँक अन्सार डेहरीम धान, कुठ्ली व ड्यालाम चाउर ढर्लसे घरम स लागट कना मान्यटा रह । उहाँकल,‘पहिल डेहरीम अनाज ढरी टघुन, चुहा निलागँत् , जत्रा पुरान हुईलसे फे जस्काटस अनाजरह आसकाल ट अनाज घरम भित्रैलक महिना दिन हुईटीकी किरा लाग सुरु कैडर्ठ ।’ आसकाल बखारीम धान ढर्ल से फे उहीँम बतास छिर्नाओर्से फे धान विग्रनाव और धानम किरा लग्नाकर्लक उहाँ बटोईल । डेहरीम धान, गोहँु व कुठ्लीम चाउर, दाल, लाही, मस्री, लगायत सक्कु मेह्रीक अनाज ढर्लसे सुरक्षित ह्वाए उहाँ कल । आपन अघट्यक भाँरा जोगाए थारु समुडायजो आघ सर पर्ना उहाँ बटोईठ । सँग स्थानीयसरकार फे यही म सहयोग कर पर्ना उहाँके कहाई बा ।
स्थानीय समुदायक परम्परागट सीपकला ओ सँकृटीह संरक्षण कर्ना स्थानीय सरकारक योजनाम समावेस कैगिल रठा टर पाछक समय थारु परम्परागट डेहरी कुठ्ली लोप हुईलसेफे स्थानीय सरकार यहिँम वास्टा निकरल पाजिठा । स्थानीयसरकारसे थारु जन्नी मनै बिन्ना ढक्या, ढक्ली, डेल्वा बनैना टालिमडेह आघ सर्लसे फे माटीक डेहरी, कुठ्ली बनैना टालिम भर सञ्चालन करक लाग आघ निसर्ल हुईट । दाङके दंगीशरणगाउँपालिका हरेक बर्र्ष ढक्या बिन्ना तालिक ढरट । यी वर्ष फे ढक्या, डेल्वा बिन्ना तालिम चलाईकलाग कार्य योजना बनैल बा । टर माटीक डेहरी, कुठ्ली बनैना टालिम डेना विषयम बाट निचलल गाउँपालिका अध्यक्ष शम्भु गिरी बटोईल । आसकाल डेहरी, कुठ्ली संग्रालयम ढरकलाग केल चहना व घरम प्रयोग निहुई ओर्से डेहरी बनैना टालिन डेक उपलब्धिनि हुईना अध्यक्ष गिरी बटोईल ।
कसिख बना जाईट डेहरी ?
खास कैख डेहरी पारक लाग चिक्टार माटी ओ ढानक लरम मसिन भुस रह परट । चिक्टार माटी ह खोल्टी कोर्ख माटी पहिल भिजैना । माटी भिज्लसे ढानक भुसम मजासे सान्ख घाम लग्ना ठाउँम डेहरी बनाए सुरु करपरट । सुरु म डेहरीके पेँडी दार परट । पेँडी ठुल बनाई परट । पेँडी ठुल बनैलसे डेहरी फे बल्गर हुईठा । पेँडी सुखक लाग जारटाक दुईसे टिन डिन व घामटाक रलसे एक्क डिन म फे सुक्ठा । पेँडी सुखल पाछ वाकर पाटा बनैना काम सुरु हुईठा । पहिल पाटा बनाख सेक्लसे पालिक पाला जस्टख डेह्ररी सुक्टी जैठा ओस्टख डेह्ररीक और पाटा बनैटी जैना । डेहरीक ग्वारा, प्याट, मुन्टा कैख तीन मेख्रक रहट । सक्कुनसे टरक मेख्रम डेह्ररीसे धान निकारकटे आन ढैजाइट ।
डेह्ररी सुख्लसे घर भित्तर लइजिना लिरौसी हुई कैख तीन मेख्राम डेह्ररी बनाई परट । मेख्रा बनैना ठाउँ मजासे मिलाख ठाउँ–ठाउँम फ्वाङ पर्ना वबौसा ,हँस्याले काटपर्ठा । डेहरी कत्रा बरा बनैना हो उहअन्सार पाटा जोरटी जैना । डेहरी करिब ९ पाटाके हुइलसे मजा हुईना कहल पाजाईट । डेहरी, कुठ्ली बनाख सेक्लसे वाकर भर्कन (ढक्कन) बनैठ । असिख बनैना डेहरीक साईज अन्सार १५ से एक महिनासम लागट । डेह्ररी, कुठ्ली गुल्यार ओ चारकोन्वक कैख दुई मेरिक रहट । आव डेह्ररीह सरंक्षणकरक लाग स्थानीयतह टालिम चला एपर्ना डेख जाईट । स्थानीयतहम ढ्यार मेह्रीक तालिम सञ्चालन कैख बजेट केल ओराईल से डेहरी बनैना तालिम डेख अनाज ढर्ना परम्परागत कला सस्कृतीह संरक्षणक कर्टी पुस्तान्तरण कर सहयोग करपर्ना थारु अगुवाहुक्र बटोईठ ।
