नेपालको राजनीतिक परिदृश्य अहिले जटिल मोड लिइरहेको छ। संस्थागत प्रतिरोध, आन्तरिक पार्टी विभाजन, बाह्य प्रभाव र बदलिँदो शक्ति समीकरणले सत्तारुढ गठबन्धन भित्र तनावको वातावरण सिर्जना गरिरहेको छ। नेपाली कांग्रेस भित्रको आन्तरिक प्रतिद्वन्द्विता, सुरक्षा निकाय भित्रको असन्तुष्टि र मिडियालाई नियमन गर्ने प्रयासले देशको लोकतान्त्रिक प्रक्रिया गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन सक्ने संकेत गरेको छ।

प्रशासनिक निकाय र सुरक्षा निकायहरूको स्थापनाबाट सुरु गरौं। प्रस्तावित प्रहरी विधेयकलाई लिएर प्रहरी प्रशासन भित्रै असन्तुष्टि छ। यदि यो असन्तुष्टि विरोधमा परिणत भयो भने, यसले कानून कार्यान्वयन र शासनमा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ? यस समयमा, सेनाको वफादारी सम्बन्धी अन्य प्रश्नहरू उठाइएका थिए, विशेष गरी गैरेरा ताराद्वाजसँगको विवादको सन्दर्भमा। यो विवादले राष्ट्रिय सुरक्षा चिन्ता बढाउन सक्छ। अर्कोतर्फ, सरकार र न्यायपालिका बीच बढ्दो तनावले शासनको गहिरो चुनौतीको संकेत गर्न सक्छ। नेपाली कांग्रेस भित्रको विभाजनले तत्काल अस्थिरता निम्त्याएन, तर आन्तरिक अन्तर्विरोधले भविष्यमा शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्न सक्छ।

नेपालको पश्चिमी र दक्षिणी क्षेत्रहरूमा सरकार विरुद्धको विपक्षी भावना हाल बलियो छ। यसले परम्परागत राजनीतिक विभाजनलाई पुष्टि गर्‍यो। यसका साथै, सामाजिक सञ्जाल नियमन सम्बन्धी प्रस्तावित नीतिहरूको विरोधमा मिडिया सरकार विरुद्ध एकजुट हुन सक्छ, जसले गर्दा सरकारद्वारा रणनीतिक व्यवस्थापनको आवश्यकता सिर्जना हुन्छ। थापा सचिवालयले नियन्त्रण नियमन कानून बनाउन सक्रिय भाग लिने र नैतिक आधारमा थापा मठका समाचार सङ्कलकहरूबाट ठूलो समर्थन पाउने सम्भावना छ।

अहिले इपुगाउँ नेपाली कांग्रेस नेतृत्वको लागि संघर्षमा छ। नेपाली कांग्रेसको सभापतिमा महामन्त्री गगनकुमार थापालेको नियुक्तिले उनको रणनीति मार्फत पार्टीमा नयाँ शक्ति सन्तुलन सिर्जना गर्ने सम्भावना सिर्जना गरेको छ। पार्टीका अन्य नेताहरू विश्वप्रकाश शर्मा उपाध्यक्ष र प्रदीप पौडेल क्रमशः उपाध्यक्ष र महासचिवमा उदाएका छन्। यदि गगन थापा नेतृत्वमा अगाडि आए भने, शेरबहादुर देउवालेकी सक्षम नेतृ डा. आरजु राणाले सुरक्षाका लागि नयाँ शक्तिहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ, बहसले गति लिइरहेको छ र महासचिव थापाले देउवाकेको उत्तराधिकारी हुनुपर्छ भन्ने छलफल चलिरहेको छ। एउटा फरक र गम्भीर घटनामा, हुनपुरमा जन्मेका गगन थापालाई ईसाई धर्मको आरोप लगाइएको थियो र गगन थापाले हिन्दू मन्दिरमा पूजा गरेको भिडियो सार्वजनिक भएको थियो जसले धेरैको जिज्ञासा जगाएको थियो। उनीमाथि लगाइएको आरोप र सार्वजनिक भइरहेको भिडियोमा मन्दिरको भ्रमण गर्ने सबै नेपाली हिन्दू नेताहरू अभिनित वृत्तचित्र, गर्दा अफु, प्रसारण गरिएको थियो भन्ने थियो? के यो व्यक्तिगत विश्वास हो, वा यसको कुनै रणनीतिक पक्ष छ?

गगन थापाले किन आफ्ना धार्मिक गतिविधिहरूको खुलेआम प्रचार गर्न सक्छन्? सरकारले VRI मस्यौदा टोली गठन गरेको थियो। नेपाली कांग्रेस सरकारले 'मुभिङ हाई-लेभल प्लान्ट' गठन गरेको थियो जहाँ गगन थापाको सचिवालय सक्रिय थियो र VRI सम्झौता गरिएको थियो। माथिको सम्झौतासँगै, मित्र राष्ट्रहरूको रिसाएको अनुहार अपेक्षित थियो, जब परराष्ट्रमन्त्री-राष्ट्रपतिले 'जब राष्ट्रपतिले चाहनुभयो, मेरो लागि के हुन्थ्यो' भन्ने जवाफ दिए, तर यो जमानत रु. १००० थियो, जुन त्यसपछि थापा सरकारले सत्तामा रहेको सम्पूर्ण समयको लागि स्वीकार गर्यो। त्यसो भए, सरकार यस विषयमा अध्यादेशहरू बनाउन निरन्तर सक्रिय छ र भारतमा कुन व्यासलाई चोट लागेको छ वा कुन अमेरिकाबाट लिइएको छ वा चिनियाँ एकदलीय प्रणालीमा प्रवेश गरेको छ? यसमा अरुमा शंका उत्पन्न हुन थालेको छ, यो अघिल्लो पूजाबाट आरएसएस प्रभावित भएको र भक्तहरू आक्रोशित भएको महसुस गरिएको छ।

साथै, केही रिपोर्टहरूका अनुसार, पश्चिमी प्रभावले गगन थपलाईलाई भारतको सम्बन्धमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्ति बनाएको छ। यदि यो वास्तविकतामा परिणत भयो भने, नेपालको नेतृत्वमा नयाँ भूराजनीतिक समीकरणहरू विकास हुन सक्छन्। यी रणनीतिहरूले नेपालको क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई कसरी प्रभाव पार्न सक्छन्, विशेष गरी बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) जस्ता परियोजनाहरूसँगको यसको सम्बन्ध, यी प्रश्नहरूले उनलाई जीवनभर सताउन सक्छन्। सम्भवतः भारत ल्याइएको मन्दिरका सन्त र पुजारीहरूले यसको लागि सुरक्षा उपायहरू अपनाएका छन् र उनीहरूले 'भारत माता की जय!' भनिरहेका छन्।

अर्को सन्दर्भमा, उपराष्ट्रपतिका छोरा शशांक कोइरालाको कांग्रेस भित्रको रणनीतिक सक्रियता र भारतीय दूतावाससँगको उनको भेटघाटले बाह्य प्रभावलाई संकेत गर्छ, तर उनलाई विशुद्ध सचिवालय सदस्यको रूपमा हेरिन्छ तर औपचारिक कार्यकारी भूमिकामा सीमित छ। सामान्यतया, डा. शशांक बिरामीले प्रख्यात नेतालाई भेटेपछि देश भित्र विभाजनकारी बाह्य शक्तिहरूको प्रभाव बढाए।

यसैबीच, यी देवाको रणनीतिक सोचका महत्त्वपूर्ण घटकहरू हुन्। विशेष गरी कोशी क्षेत्र र सुदूरपश्चिममा पार्टी भित्रको गुटबन्दीको एक हिस्सा रहेका डा. शेखर कोइरालाको गतिविधिलाई नजिकबाट निगरानी गरिएको छ। के देउवाले यसलाई सामान्य राजनीतिक गतिविधिको रूपमा हेर्छन् वा यो ठूलो चुनौतीको संकेत हो? भविष्यमा यसले जस्तोसुकै रूप लिए पनि, यो महत्त्वपूर्ण हुनेछ। तर, देव डा. शेखर कोइराला र अन्य धेरै व्यक्तिहरूले आफ्ना भिन्नताहरू राखिरहेका छन्। यद्यपि, भूराजनीतिक सन्तुलनको हिसाबले डा. कोइराला बढी स्थिर छन्। यी मूल कारणहरूको आन्तरिक शक्ति सन्तुलनमा देउवा परिवारका डा. शेखर कोइरालाको सहयोगलाई संकेत गरिएको छ भने, गगन थापासँगको पुनर्मिलनमा डा. मिनेन्द्र रिजाल, एन.पी. साउद, राजेन्द्र बजगाई गुरु घिमिरे र डा. गोविन्द पोखरेलको भूमिका हेर्न रोचक छ।

नेपाल भूराजनीतिक र बाह्य प्रभावहरूको सामना गरिरहेको छ, र पश्चिमी देशहरूले नेपालको लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा धेरै समस्याहरू भोगिरहेका छन्, जुन गहिरो चिन्ताको विषय बनेको छ। के प्रमुख कांग्रेस नेताहरूले पश्चिमी र भारतीय कूटनीतिक निकायहरूले विशिष्ट क्षेत्रीय रणनीतिहरू समन्वय गर्न सुझाव दिएका छन्? यसको परिणामस्वरूप, नेपालको विदेश नीति (बीआरआई, इन्डो-प्यासिफिक रणनीति) निर्माणमा कांग्रेस नेताहरूको भूमिकामाथि प्रश्न उठेको छ।

अब, यदि देउवाले पार्टी छोडे र उनका कम्तिमा २० प्रतिशत समर्थकहरू अन्तिम दिनसम्म कांग्रेसमा रहे भने डेमोक्र्याटिक पार्टीमा उनको ठूलो शक्ति हुनेछ। अथवा, देवाले नयाँ रणनीति अपनाउँदैछ र शक्ति प्राप्त गर्ने प्रयास गर्दैछ! देउवाको व्यावहारिक नेतृत्व शैली र उनकी श्रीमतीको प्रभावशाली भूमिकाले पाठकहरूलाई आफ्नो अनुभव प्रयोग गरेर पार्टीमा शक्ति सन्तुलन कायम राख्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

अन्ततः शेखर कोइराला र गगन थापाबीचको दूरी बढ्दै गइरहेको छ र धेरै प्रश्नहरू उठिरहेका छन्। डेढ वर्षअघि कांग्रेस सांसद डा. शेखर कोइराला र महामन्त्री गगन थापाले होटल याक एण्ड यतिमामा शक्ति सन्तुलनको प्रस्ताव राखेका थिए। अब, दूरी घटेको छ र यसले आकार लिएको छ, के यसले नेपाली कांग्रेसको भविष्यलाई पुन: परिभाषित गर्नेछ र नयाँ शक्ति सन्तुलन सिर्जना गर्नेछ? तर, यसमा विश्वप्रकाश शर्माका भाइ शशांक, एन.पी. यदि हामीले दक्षिण अफ्रिकासँग एकता बाँड्न थाल्यौं भने के हामी सबै प्रकारका परिस्थितिहरूबाट आफूलाई बचाउन सक्षम हुनेछौं? के रेल हराइरहेको छ?

नेपालको राजनीतिक परिदृश्य तरल र परिवर्तनशील छ, र आगामी महिनाहरूमा, नेताहरूले रणनीतिक पुनर्संरचना वा आन्तरिक सुदृढीकरणलाई अगाडि बढाउने छनौट गर्न सक्छन्।